Αν η Μακρινίτσα αποκαλείται «Μπαλκόνι του Πηλίου», τότε η Πορταριά δικαίως θεωρείται η «Πύλη» στο αγαπημένο βουνό της Μαγνησίας. Κατά μία θεωρία μάλιστα, ο αγαπημένος παραδοσιακός πηλιορείτικος οικισμός που απέχει μόλις 12 χιλιόμετρα από το Βόλο, οφείλει το όνομά του ακριβώς στο ότι πρόκειται για την «πόρτα» που οδηγεί από τη θεσσαλική πρωτεύουσα στο μυθικό βουνό.
Σύμφωνα με άλλους, το όνομα αποδόθηκε στο χωριό από τη Βυζαντινή Μονή της Παναγίας Πορταρέας που ιδρύθηκε τον 13ο αιώνα και της οποίας ο σωζόμενος μικρός ναΐσκος φωλιάζει σήμερα στον αυλόγυρο της μητρόπολης του χωριού. Όποια από τις δύο θεωρίες κι αν υιοθετήσει κανείς, γεγονός παραμένει ότι η Πορταριά αποτελεί ένα από τα γραφικότερα πηλιορείτικα χωριά, ένα μοναδικό κράμα αρχιτεκτονικής παράδοσης, μαγευτικής φύσης και ενδιαφέρουσας ιστορίας.
Αυτή την εποχή, κρυμμένη μέσα στην οργιώδη βλάστηση και ντυμένη με τα καφεκίτρινα χρώματα του φθινοπώρου, ζει σε ρυθμούς ηρεμίας και χαλάρωσης, πριν κατακλειστεί από τους επισκέπτες της χειμερινής και εορταστικής περιόδου, που την προτιμούν ιδιαίτερα και λόγω της εγγύτητάς της στο χιονοδρομικό κέντρο Αγριόλευκες.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΠΛΑΤΕΙΑ ΣΤΑ ΠΕΤΡΙΝΑ ΚΑΛΝΤΕΡΙΜΙΑ
Περνώντας το παραδοσιακό κτίριο του παλιού Δημαρχείου, ο ανηφορικός κεντρικός δρόμος και ο αναζωογονητικός ήχος των κρυστάλλινων νερών που ρέουν από τις πολυάριθμες πέτρινες βρύσες, οδηγούν στην πλατεία του χωριού. Γεμάτη ζωή κι εξωστρέφεια την άνοιξη, στρωμένη με πλατανόφυλλα αυτή την εποχή, έχει ανηφορική κλίση, με τα εστιατόρια να οδηγούν σε καταλύματα προνομιακής θέσης και τα ψηλά πλατάνια να περιβάλλονται από δεκάδες ορτανσίες και καμέλιες, που όταν ανθίζουν συνθέτουν μια εικόνα μοναδική.
Κι όσο η μία πλευρά του πάνω μέρους της πλατείας σφύζει από ζωή, αντικριστά της θα διακρίνετε έναν εκτενή, αλλά εγκαταλειμμένο κήπο, κι ένα εντυπωσιακό κτίριο, χωρίς ωστόσο ίχνη ζωής. Πρόκειται για το ερειπωμένο πια ξενοδοχείο «Μέγα Θεοξένεια», ένα από τα πολυτελέστερα των Βαλκανίων στις αρχές του 20ου αιώνα, μια ξεχωριστή, λαμπερή σελίδα της ιστορίας του τόπου.
Το εκπληκτικό κατάλυμα έχτισε το 1908 η οικογένεια Αθανασάκη, ευεργέτες και ευπατρίδες, των οποίων η οικία στο Βόλο στεγάζει σήμερα το «Αθανασάκειο» Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου. Όπως πολλοί ακόμη Πορταρίτες ανήκαν στους «Αιγυπτιώτες», όπως αποκαλούνταν η ελληνική παροικία της Αιγύπτου, ντόπιοι που ζούσαν και ανέπτυσσαν σημαντική οικονομική δραστηριότητα στην Αίγυπτο και τα καλοκαίρια επέστρεφαν στα πλούσια αρχοντικά που διατηρούσαν στην Πορταριά, φέρνοντας μαζί ως φιλοξενούμενους πλήθος σημαντικών προσωπικοτήτων.
Για τις ανάγκες αυτών χτίστηκε το θεαματικό ξενοδοχείο, που διέθετε ασανσέρ χειροκίνητο με μανιβέλα, μίνι γήπεδο γκολφ και κομμωτήριο. Δυστυχώς, η απαστράπτουσα ιστορία του διακόπηκε απότομα, όταν το 1944 κάηκε από τους Γερμανούς. Ακολουθώντας τον κεντρικό δρόμο και κυρίως τα δεκάδες πλακόστρωτα καλντερίμια που απλώνονται προς κάθε κατεύθυνση και με μόνιμη συντροφιά το δροσερό ήχο από τα ρυάκια, θα ανακαλύψετε πολλά αξιοθαύμαστα αρχοντικά, που επιβλέπουν από το υψόμετρο των 650 μέτρων του χωριού, τον Παγασητικό και το λιμάνι του Βόλου.
Πολλά από αυτά λειτουργούν ως παραδοσιακοί ξενώνες και πολυτελή boutique ξενοδοχεία, ενώ αν παρατηρήσετε προσεκτικά τις εντυπωσιακές προσόψεις τους θα διακρίνετε ότι ακολουθούν δύο διαφορετικά αρχιτεκτονικά σχέδια. Τα μεν «Αιγυπτιώτικα» διαθέτουν διπλή εξωτερική σκάλα που οδηγεί στην είσοδο στο πρώτο επίπεδο και συνήθως έχουν μπαλκόνι στον πάνω όροφο.
Αντίθετα, στα κλασσικά πηλιορείτικα, η είσοδος βρίσκεται στο επίπεδο της αυλής και δεν υπάρχει μπαλκόνι. Χαρακτηριστικό δείγμα αιγυπτιώτικων αρχοντικών αποτελεί το κτίριο του πρώην Δημαρχείου-Αρχοντικό Τσαξίρη-, το Αρχοντικό Ζούλια που στεγάζει το Λαογραφικό Μουσείο και πίσω του ακριβώς το εκπληκτικό Αρχοντικό Κανταρτζή, που μέχρι πρόσφατα λειτουργούσε ως ξενοδοχείο.
ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ
Για να εμβαθύνετε περισσότερο στην ενδιαφέρουσα ιστορία της Πορταριάς και των ανθρώπων της, απαραίτητη είναι η στάση στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο. Η εμπλουτισμένη από το 2021 συλλογή του είναι ταξινομημένη κατά θεματικές ενότητες και απαρτίζεται από οικογενειακά κειμήλια και φωτογραφίες οικογενειών της Πορταριάς, όλων των κοινωνικών τάξεων.
Κατά την επίσκεψή σας θα έχετε την ευκαιρία να παρατηρήσετε εκ των έσω ένα αυθεντικό αιγυπτιώτικο αρχοντικό του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα-στην πρόσοψη διακρίνεται ζωγραφισμένη ως ημερομηνία ανέγερσης το 1864-, εξοχική κατοικία του μεγάλου ευεργέτη της Πορταριάς, Δήμου Ζούλια, ο οποίος πλούτισε από το εμπόριο βαμβακιού στην Αίγυπτο και άφησε σημαντικό έργο στον τόπο του.
Το ταξίδι στο χρόνο θα σας γυρίσει πίσω στην εποχή που από κοινού Πορταριά και Μακρινίτσα αποκαλούνταν Άνω Δρυανούβαινα, ονομασία που αποδίδεται στα πολλά δέντρα της περιοχής και που διατηρήθηκε περίπου ως τα τέλη του 13ου αιώνα. Εδώ θα μάθουμε και για τις δύο περιόδους ανάπτυξης του τόπου: η πρώτη συντελέστηκε επί Οθωμανικής κυριαρχίας, όταν οι Τούρκοι κατάσχεσαν πολλά σπίτια του Βόλου και οι κάτοικοι μετακινήθηκαν εδώ, ενώ καθώς το χωριό ανήκε στις ιδιοκτησίες αξιωματούχων που ονομάζονταν χάσια, απολάμβανε αρκετά προνόμια.
Τότε αναπτύχθηκε η χειροτεχνία, η καλλιέργεια του μεταξοσκώληκα και η τέχνη ύφανσης των περίφημων μεταξωτών μαντιλιών , πολύ πριν η παραγωγή και εμπορία φρούτων αποτελέσει έσοδο του τόπου. Το δεύτερο κύμα ανάπτυξης ήρθε με τους Πορταρίτες που έφυγαν για την Αίγυπτο, απέκτησαν οικονομική ευρωστία εμπορευόμενοι βαμβάκι, έφεραν πλούτο και φήμη στον τόπο τους, προώθησαν σημαντικά έργα υποδομής, έχτισαν εκπαιδευτικά ιδρύματα και συνέβαλαν στην πολιτιστική ανέλιξη.
Η ιστορία τους, όπως κι αυτή των απλών ανθρώπων της Πορταριάς, που ως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο απαριθμούσε περί τους 1.500 κατοίκους, αποτελεί το αφήγημα του μουσείου αυτού μέσα από την αναβίωση οικιακών χώρων, την έκθεση παλιών επίπλων και σερβίτσιων, ενδυμάτων και καπέλων εποχής, κεντημάτων και σκευών καθημερινής χρήσης.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η αίθουσα που είναι αφιερωμένη στο ξενοδοχείο Μέγα Θεοξένεια, από το οποίο σώζονται και εκτίθενται τα πολύτιμα σερβίτσια φαγητού που φέρουν το διακριτικό του σήμα. Πλαισιωμένα από κάποιες φωτογραφίες του καταλύματος και των ενοίκων του, αποτελούν σιωπηρούς μάρτυρες της εποχής που η Πορταριά ξεκίνησε να αποτελεί φημισμένο παραθεριστικό κέντρο.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι όμορφες εκκλησίες που βρίσκονται διάσπαρτες στον οικισμό. Βόρεια της πλατείας, ο δρόμος ανηφορίζει ως τη μεγαλύτερη από αυτές, τον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου. Πρόκειται για μια τυπική τρίκλιτη βασιλική του 1885, που ξεχωρίζει με το ψηλό καμπαναριό της κι εντυπωσιάζει με το ξυλόγλυπτο τέμπλο της, πνιγμένη κυριολεκτικά μέσα σε ψηλές ορτανσίες που συνθέτουν ένα μαγευτικό σκηνικό.
Στον περίβολό της υπάρχει μνημείο αφιερωμένο στους πεσόντες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, του αλβανικού μετώπου και στους εκτελεσθέντες στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από την άλλη πλευρά, κοντά στο καμπαναριό, το επίκεντρο της θρησκευτικής πίστης των Πορταριτών δεν είναι άλλο από τη χαριτωμένη μικροσκοπική Παναγία Πορταρέα, που φέρει μια νωπογραφία πάνω από την είσοδό της, ενώ αγιογραφημένο από το 16ο αιώνα είναι και ολόκληρο το εσωτερικό της, που κοσμείται από υπέροχο ξυλόγλυπτο τέμπλο που προστέθηκε σχεδόν δύο αιώνες αργότερα.
Φεύγοντας από την εκκλησία, περάστε απέναντι στη μικρή Πλατεία Αδερφοσύνης για να θαυμάσετε τη θέα, ειδάλλως ακολουθείστε το φιδωτό μονοπάτι που μέσα από όμορφα αρχοντικά κι απλά χωριάτικα σπίτια, θα σας οδηγήσει πρώτα στο εκκλησάκι του Άι Γιώργη κι ύστερα στο ναό των Αγίων Αναργύρων, από όπου η πανοραμική θέα που φτάνει ως το Βόλο είναι πραγματικά εντυπωσιακή.
ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΑ ΙΧΝΗ ΤΩΝ ΚΕΝΤΑΥΡΩΝ
Συνυφασμένος με τη μαγευτική φύση του Πηλίου είναι ο μύθος των Κενταύρων που δίνει μια ακόμη πιο ονειρική διάσταση στο εκπληκτικό τοπίο, όπου υποτίθεται ότι ζούσαν τα πλάσματα αυτά, μισοί άνθρωποι-μισοί άλογα. Ο γνωστότερος όλων, ο Χείρων φερόταν ως δάσκαλος του Ηρακλή και του Ιάσονα, γνώστης των πολεμικών και καλών τεχνών και των επιστημών.
Ο μύθος όμως, όπως συχνά συμβαίνει, δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα, καθώς έμπνευση τελικά για το μύθο των Κενταύρων αποτέλεσαν υπαρκτά πρόσωπα, θεραπευτές της εποχής, που συλλέγοντας τα πλούσια σε ιαματικές ιδιότητες βότανα του Πηλίου, γιάτρευαν τον πληθυσμό «κεντώντας την αύρα», κάτι σαν τις σημερινές θεραπείες του ενεργειακού σώματος.
Εκεί αποδίδεται το όνομά τους, αλλά και η μορφή που τους έδωσε ο μύθος, καθώς μετακινούμενοι διαρκώς από χωριό σε χωριό πάνω σε άλογα, τους αποδόθηκε η απεικόνιση ως πλάσματα με σώμα αλόγου κατά το ήμισυ. Αυτή και άλλες ενδιαφέρουσες ιστορίες θα σας συντροφεύουν ακολουθώντας το Μονοπάτι των Κενταύρων, μιας από τις ευκολότερες περιπατητικές διαδρομές του Πηλίου, το μονοπάτι που σύμφωνα με το θρύλο χρησιμοποιούσαν οι Κένταυροι για να βγουν στο ανατολικό Πήλιο.
Ένα τοπίο εκπληκτικής ομορφιάς σας περιμένει μόλις περάσετε την πέτρινη πύλη Αδάμαινα-είσοδο στο μονοπάτι-που οδηγεί από την Πορταριά στη βρύση Μάνα που υδροδοτεί τον οικισμό. Σε όλη την ανηφορική διαδρομή μέσα από τα σκιερά πλατάνια, τους κισσούς και τις ψηλές φτέρες, τα τρεχούμενα νερά που ακούγονται να σας κυκλώνουν, σχηματίζουν ρυάκια και μικρές βάθρες, ενώ οι 7 μικρές ξύλινες γέφυρες που θα συναντήσετε ανεβαίνοντας, κάνουν ακόμη πιο ευχάριστη τη διαδρομή.
Επιστρέφοντας σταθείτε για λίγο στη στροφή του κεντρικού δρόμου και απολαύστε τη θέα πέρα από τη ρεματιά, ως τη Μακρινίτσα, παρατηρώντας την υψομετρική διαφορά των 500 μέτρα του βορειότερου από το νοτιότερο σπίτι, που την καθιστά το μοναδικό χωριό στα Βαλκάνια με ένα τέτοιο χαρακτηριστικό.
