Το βλέμμα του επισκέπτη, που φτάνει στο λιμάνι της Τήνου, τραβούν το καμπαναριό της Ευαγγελιστρίας και η μεγαλοπρεπής εκκλησία που δεσπόζουν στο λόφο πάνω από τη Χώρα. H εύρεση της θαυματουργής εικόνας στα χρόνια του αγώνα για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού ήταν ένα σημάδι ότι «ο Θεός είχε βάλει την υπογραφή Του για την ελευθερία της Ελλάδας».
Στις 23 Ιουλίου 1822 η Παναγία παρουσιάστηκε τρεις φορές στην ηλικιωμένη μοναχή Πελαγία στην Ιερά Μονή της Κυρίας των Αγγέλων στο Κεχροβούνι και της ζήτησε να σκάψουν στο χωράφι του Αντώνη Δοξαρά, όπου ήταν θαμμένη η εικόνα της. Τον Σεπτέμβριο του 1822, άρχισαν οι εργασίες για την ανεύρεση, με τους κατοίκους να συμμετέχουν πρόθυμα. Από τις ανασκαφές αποκαλύφθηκαν ένας αρχαίος ναός του Διονύσου και ο Ναός του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου.
Τον Ιανουάριο του 1823, οι κάτοικοι του χωριού Φαλατάδος βρήκαν την εικόνα. Το χαρμόσυνο μήνυμα διαδόθηκε σε όλη την επαναστατημένη Ελλάδα και χιλιάδες πιστοί προσήλθαν για να την προσκυνήσουν, ανάμεσά τους και ήρωες της Επανάστασης. Η ανέγερση του ναού ξεκίνησε αμέσως μετά την ανακάλυψη της εικόνας. Μεγάλες ποσότητες μαρμάρων μεταφέρθηκαν από τον αρχαιολογικό χώρο της γειτονικής Δήλου. Το σύνολο των εργασιών ολοκληρώθηκε το 1880 και ο Ιερός Ναός της Ευαγγελιστρίας αποτελεί το πρώτο αξιόλογο αρχιτεκτονικό μνημείο του απελευθερωμένου ελληνικού έθνους.
Η εκκλησία της Παναγίας της Τήνου είναι μια επιβλητική τρίκλιτη βασιλική με τρούλο. Αριστερά της κεντρικής πύλης βρίσκεται το μαρμάρινο περίτεχνο προσκυνητάρι, με τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας καλυμμένη από αμέτρητα κοσμήματα και αφιερώματα (τάματα) χιλιάδων πιστών που καταφθάνουν κάθε χρόνο. Ανάμεσα στα τιμαλφή ξεχωρίζουν τα πρόσωπα της Παναγίας και του Αρχάγγελου Γαβριήλ.
Το τέμπλο κατασκευάστηκε το 1825 από τον Φραγκίσκο Καναχίλη. Το Ιερό Βήμα είναι τοποθετημένο τρεις μαρμάρινες βαθμίδες ψηλότερα από τον κυρίως ναό, με τρεις κόγχες. Η κεντρική είναι πίσω από την Αγία Τράπεζα, η ανατολική διαμορφώθηκε σε Αγία Τράπεζα προς τιμήν της Ανάληψης του Κυρίου και η δυτική προς τιμήν της Κοίμησης της Θεοτόκου. Κάτω από τον κυρίως ναό είναι ο Ναός της Ζωοδόχου Πηγής, ο χώρος της εύρεσης της ιερής εικόνας.
Ο ναός αποτελείται από τρεις θολοσκέπαστες συνεχόμενες στοές. H πρώτη είναι ο χώρος στον οποίο βρίσκεται το αγίασμα και το ακριβές σημείο όπου ανακαλύφθηκε η εικόνα της Παναγίας. H μεσαία χρησιμοποιείται κυρίως για τις βαφτίσεις. Στο μέσο της υπάρχουν τα ερείπια του πρωτοχριστιανικού ναού του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Στην τρίτη στοά βρίσκεται το βαπτιστήριο των αλλοθρήσκων.
Στους χώρους που περιβάλλουν την αυλή της εκκλησίας στεγάζονται γραφεία; μουσεία, το σκευοφυλάκιο, εξομολογητήρια, αίθουσα εκδηλώσεων, ξενώνες, σταθμός πρώτων βοηθειών, αλλά και το μαυσωλείο του καταδρομικού 'Ελλη, που τορπιλίστηκε από ιταλικό υποβρύχιο ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο του 1940 στο λιμάνι της Τήνου. Στο πλάι της εκκλησίας ορθώνεται το επιβλητικό καμπαναριό. Το αρχικό είχε ύψος 34 μέτρα και τέσσερα φανάρια (διαμερίσματα).
Όμως οι δυνατοί βοριάδες που επικρατούν στο νησί υποχρέωσαν την ανακατασκευή του για λόγους ασφάλειας. Το σημερινό κωδωνοστάσιο έχει ύψος 29 μέτρα και τρία μαρμάρινα φανάρια. Κατασκευαστής του ήταν ο Ιωάννης Φιλιππότης από τον Πύργο της Τήνου, ενώ τη μελέτη είχε αναλάβει ο αρχιτέκτονας και αρχαιολόγος Αναστάσιος Ορλάνδος.
H Παναγία της Τήνου γιορτάζει τέσσερις φορές το χρόνο: στις 30 Ιανουαρίου, ημέρα εύρεσης της θαυματουργής εικόνας, στις 25 Μαρτίου, ημέρα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στις 23 Ιουλίου, ημέρα του οράματος της Οσίας Πελαγίας, και στις 15 Αυγούστου, ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
