Παίρνουν το όνομά τους από τους αρχαίους Αθαμάνες, που κατοικούσαν στην περιοχή. Τα χωριά των Τζουμέρκων, γνωστά και ως Τζουμερκοχώρια, υπολογίζονται σε 47, με κάποια από τα πιο γνωστά να είναι τα Πράμαντα, οι Μελισσουργοί, τα Θεοδώριανα, το Συρράκο, οι Καλαρρύτες, το Βουλγαρέλι και η Κυψέλη. Σε αντίθεση με άλλα ορεινά μέρη, τα Τζουμέρκα διατηρούν ακόμη ακμαίο τον νεανικό πληθυσμό τους, με πολλά ανοιχτά σχολεία.
ΤΑ ΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ
Το Βουλγαρέλι είναι ένα κεφαλοχώρι των Τζουμέρκων με 296 μόνιμους κατοίκους εκ των οποίων πολλοί είναι σε νεαρές ηλικίες.'Εχει παραδοσιακά πέτρινα αλλά και νεότερα σπίτια, Χτισμένα μέσα σε ένα υπέροχο τοπίο με έλατα και πεύκα. Φημισμένα αξιοθέατα τον χωριού είναι οι δύο βρύσες μετα γυναικεία ονόματα (Αρχόντω και Κρυστάλλω), όπως και n μονή του Αγίου Γεωργίου.
Λίγο έξω από το Βουργαρέλι βρίσκεται ένα πολύ σημαντικό βυζαντινό μνημείο, η Παναγία Βελλάς ή Κόκκινη Εκκλησία, του 1281, με κοκκινωπό χρώμα και ιδιαίτερες τοιχογραφίες. Τα Θεοδώριανα (υψ. 940 μ.), χτισμένα πλάι σε καταρράκτες και ποταμούς, είναι γνωστός χειμερινός προορισμός λόγω του ορεινού καταφυγίου του Σταυρού (τηλ. 6972-549809), που προσελκύει τους φυσιολάτρες.
Εξίσου γνωστά στους ταξιδιώτες και το γεφύρι της Γκούρας, το ρέμα Μαρκς και οι πηγές της Κωστηλάτας. 'Ομορφο είναι το χωριό Αθαμάνιο (ή Λουψίστα), ανάμεσα στα σκιερά πλατάνια και τα έλατα, με τον ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου και την πλακόστρωτη πλατεία που απλώνεται μπροστά του, όπως και η Άγναντα (υψ. 642 μ.), με λίγο περισσότερους από 300 κατοίκους, χτισμένη αμφιθεατρικά στις πλαγιές τον βουνού.
Λίγο έξω από το χωριό, προς τα ανατολικά, βρίσκονται οι Κολυμπήθρες, ενώ από τη δυτική πλευρά το Tzoumerka Activities Center (τηλ. 6945-247715, tac.com.gr), ένα κέντρο άθλησης και αναψυχής για ορεινό τρέξιμο, ποδηλασία, ορειβατικό σκι, κ.λπ. Σε απόσταση περίπου 5 χλμ. θα βρείτε το χωριό Κτιστάδες, το οποίο πήρε το όνομά του από τους πετράδες της περιοχής, ενώ έξω από το χωριό βρίσκεται το σαλέ Καλύβας (τηλ. 6930-797829, tzoumerkakalivas.eu), ένα καταφύγιο ιδανικό για απομόνωση και επαφή με τη φύση.
Η Κυψέλη (Χώσεψη), με τις συνοικίες Λούτσα, Καλλονή, Αγία Ευαγγελίστρια, Ρουηακιά και Αϊ-Γιώργη, υπήρξε έδρα των οπλαρχηγών Κουτελιδαίων, που πρωτοστάτησαν στην επανάσταση των Τζουμέρκων. Από εδώ καταγόταν ο μεγάλος 'Ελληνας φωτογράφος Κώστας Μπαλάφας, ο οποίος αποτύπωσε με μοναδικό τρόπο τον μεταπολεμικό άνθρωπο της Ηπείρου. Στο χωριό λειτουργεί και το Λαογραφικό Μουσείο Παντελή Καραλή, με την πλούσια εθνογραφική συλλογή (επίσκεψη κατόπιν συνεννόησης, kypseliartas.gr).
Αγαπημένο χωριό των Τζουμέρκων είναι και οι Μελισσουργοί (υψ. 860 μ.), πλάι στο Μελισσουργιώτικο ρέμα. 'Εξω από το χωριό βρίσκεται το Καταφύγιο των Μελισσουργών (τηλ. 6974-374172), για ζεστά χειμωνιάτικα πιάτα και τσίπουρο πλάι στη φωτιά. Ο Καταρράκτης (υψ. 850 μ.) είναι ακόμα ένα Τζουμερκοχώρι χτισμένο σε εξαιρετικό φυσικό τοπίο, που παίρνει το όνομά του από τους κοντινούς καταρράκτες.
ΤΑ ΧΩΡΙΑ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Τα Πράμαντα είναι από τα γνωστότερα και πιο αγαπημένα Τζουμερκοχώρια, χτισμένα στους πρόποδες της κορυφής Στρογγούλας. Είναι οργανωμένο χωριό, με ξενώνες, ταβέρνες και εστιατόρια και μπορεί να λειτουργήσει σαν βάση για τις εκδρομές σας.
'Εξω από το χωριό βρίσκεται το σπήλαιο της Ανεμότρυπας (τηλ. 6949-231710), όπως και το Καταφύγιο των Πραμάντων (τηλ. 26593-00645), ένα φιλόξενο ορεινό κατάλυμα που εξυπηρετεί ορειβάτες και επισκέπτες. Πιο ήρεμο χωριό είναι οι Χουλιαράδες (υψ. 1.050 μ.), σε μια περιοχή που περικλείεται από τη χαράδρα του Αράχθου και το Καλαρρύτικο ποτάμι.
H ετυμολογία του ονόματος προκύπτει από το κοχλιάριον (κουτάλι), επειδή κάποτε οι κάτοικοι ασχολούνταν με την κατασκευή ξύλινων οικιακών σκευών. Κοντά στους Χουλιαράδες βρίσκεται το Πετροβούνι, γενέτειρα του οπλαρχηγού Κατσαντώνη. Από τα ωραιότερα κεφαλοχώρια των Τζουμέρκων είναι οι Καλαρρύτες, χτισμένοι σε πλαγιά του Λάκμου, σε υψόμετρο 1.120 μ.
Πέτρινα σπίτια με στέγες από σχιστόπλακα και παραδοσιακά καλντερίμια συνθέτουν το σκnνικό σε ένα από τα πιο αγαπημένα και ατμοσφαιρικά ορεινά χωριά, που το Ι 975 ανακηρύχθηκε διατηρητέος οικισμός. Εδώ θα βρείτε και τον γνωστό ξενώνα του Ναπολέοντα (τηλ. 26590-61518), έναν φιλόξενο οικοδεσπότη του βουνού, με γνώσεις και αγάπη για τον τόπο.
Νότια των Καλαρρυτών βρίσκεται η μονή Κηπίνας, γατζωμένη σε ορθοπλαγιά πάνω από τον Καλαρρύτικο ποταμό. Εξαιρετικής ομορφιάς είναι και το Συρράκο, ένα βλαχοχώρι χτισμένο σε υψόμετρο 1.150 μέτρων, σε πλαγιά του Λάκμου. Τα πετρόχτιστα σπίτια, οι τοξωτές είσοδοι, τα καλντερίμια, οι βρύσες και η απαγόρευση των αυτοκινήτων δημιουργούν ένα μαγικό σκηνικό σε έναν οικισμό που υπήρξε εμπορικό κέντρο των Τζουμέρκων, εξάγοντας προϊόντα τόσο από την Ήπειρο όσο και από τη Θεσσαλία.
Από εδώ κατάγονταν ο πολιτικός Ιωάννης Κωλέττης και ο ποιητής Κώστας Κρυστάλλης. Τέλος, ένα από τα ωραιότερα και πιο σημαντικά μνημεία των Τζουμέρκων είναι το γεφύρι της πλάκας, πάνω από τον ποταμό Άραχθο. Πρόκειται για ένα μονότοξο πέτρινο γεφύρι του 1866, που φέρει την υπογραφή του πρωτομάστορα Κώστα Μπέκα. Το 2015 το γεφύρι κατέρρευσε, αλλά αποκαταστάθηκε άμεσα και παραδόθηκε πάλι στο κοινό.
