Η ΚΟΝΙΤΣΑ ΚΑΙ ΤΑ ΧΩΡΙΑ
Η Κόνιτσα (υψόμετρο 600 μ.) είναι μια κωμόπολη αμφιθεατρικά χτισμένη στις νοτιοδυτικές απολήξεις του Σμόλικα, κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα. Λειτουργεί ως διοικητικό και εμπορικό κέντρο της περιοχής, εξυπηρετώντας τις ανάγκες των κατοίκων των γύρω χωριών.
Ο τόπος παραδοσιακά ήταν αγροτικός, αν και πλέον έχουν αναπτυχθεί και οι κλάδοι των κατασκευών και του τουρισμού. Στην πόλη ξεχωρίζουν ο Άγιος Νικόλαος, η αναπαλαιωμένη οικία της μητέρας του Αλή Πασά, Χάμκως, η οποία γεννήθηκε στην Κόνιτσα, αλλά και το τζαμί του Σουλτάν Σουλεϊμάν. Η Άνω ή Παλαιά Κλειδωνιά είναι ένας μικρός οικισμός δίπλα στον Βοϊδομάτη, χτισμένος μέσα στη φύση, με σήμα κατατεθέν τη γέφυρα της Κλειδωνιάς.
Στην περιοχή έχουν τη βάση τους πολλές εταιρείες φυσιολατρικών δραστηριοτήτων που διοργανώνουν ράφτινγκ στο ποτάμι. Τα Καβάσιλα (680 μ.) είναι ένα χωριουδάκι στην περιοχή της Κόνιτσας που φημίζεται για τις ιαματικές πηγές του, δηλαδή τα Λουτρά Καβασίλων. Φημισμένη είναι η Αετομηλίτσα (υψ.1.440 μ.), ένα ορεινό χωριό στις νότιες πλαγιές του Γράμμου, σε πανέμορφο τοπίο με οξιές, πεύκα και έλατα.
Κοντά στο χωριό βρίσκονται οι Αρένες, ορεινές δασώδεις διαβάσεις του Γράμμου. Στους πρόποδες του Σμόλικα και της Βασιλίτσας βρίσκεται το Δίστρατο, ένα ορεινό χωριό χτισμένο σε υψόμετρο 1.000 μ., ανάμεσα σε πεύκα και κέδρους. Η Μολυβδοσκέπαστη είναι ένας οικισμός στις πλαγιές της Νεμέρτσικας, μια ανάσα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα.
Εξω από το χωριό βρίσκεται η μονή Παναγίας Μολυβδοσκεπάστου, ένα από τα πιο σημαντικά μνημειακά συγκροτήματα της Ηπείρου. Τα Μαστοροχώρια της Κόνιτσας βρίσκονται στο βορειοανατολικό άκρο της περιφερειακής ενότητας Ιωαννίνων, στη λεκάνη που σχηματίζει ο ποταμός Σαραντάπορος, ανάμεσα στον Γράμμο, στον Σμόλικα, στην Τύμφη και στο Δούσκο.
H κοινότητά τους αριθμεί 27 οικισμούς, με κυριότερο την Πυρσόγιαννη, χτισμένη σε πλαγιά του Γράμμου, στα 840 μ., με θέα στην κοιλάδα του Σαρανταπόρου. Διαθέτει επιβλητικά αρχοντικά, όμορφα καλντερίμια και καμπαναριά. Το παλιό δημοτικό σχολείο του 1927 είναι χαρακτηρισμένο ιστορικό διατηρητέο μνημείο. H Βούρμπιανη (υψ. 900 μ.) είναι, επίσης, ονομαστό μαστοροχώρι τον Γράμμου κοντά στην κοιλάδα του Γοργοπόταμου, που ήδη από τον 19ο αιώνα είχε σχολαρχείο.
Σε κοντινή απόσταση, στις νότιες παρυφές τον Γράμμου, στα 1.060 μ., βρίσκεται το χωριό της Οξυάς. Ο Γοργοπόταμος (Τούρνοβο) είναι ένα γραφικό μαστοροχώρι στην κοιλάδα που διαρρέει ο Βουρμπιανίτικος (παραπόταμος του Σαρανταπόρου) και φημίζεται για τους ξυλογλύπτες (ταλιαδόρους) και τους μαραγκούς του. Οι Χιονάδες (υψ.1.100 μ.), χτισμένοι σε πλαγιά του Γράμμου, έχουν μεγάλη παράδοση στην αγιογραφία, ενώ το Πληκάτι, στα 1.240 μ., ξεχωρίζει για την Παναγία Πληκαδίτισσα.
H Δροσοπηγή (Κάντσκο) είναι ένα όμορφο χωριουδάκι με παραδοσιακό χρώμα και πετρόχτιστα σπίτια, ενώ ονομαστή είναι η Καστάνιανη, που θεωρείται ότι ιδρύθηκε κατά τα βυζαντινά χρόνια. Σε κοντινή απόσταση βρίσκονται τα τρία μονότοξα γεφύρια Μεσάριας Ράχης, Μητσάδικο και Μεσάριας Γκαλίνας. Τέλος, η όμορφη πλαγιά είναι ένα χωριό στις πλαγιές του Γράμμου, σε υψόμετρο 980 μ., που ιδρύθηκε γύρω στο 1750.
