Οι Παλαιολόγοι, αδυνατώντας να ανταποκριθούν στη θωράκιση και την άμυνα της Θεσσαλονίκης, παραχωρούν τη διοίκηση της πόλης το 1423 στη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας. Οι ποντοπόροι Βενετοί θέλουν να κρατήσουν αυτό το σημαντικότατο λιμάνι του Βορείου Αιγαίου, αλλά τον Μάρτιο του 1430 ο στρατός του Μουράτ B', πατέρα του μετέπειτα Μωάμεθ του Πορθητή, βρίσκεται έξω από τα τείχη της μακεδονικής πρωτεύουσας.
Οι Οθωμανοί θα ζητήσουν από τους Θεσσαλονικείς να παραδοθούν. Ο Βυζαντινός χρονογράφος Ιωάννης Αναγνώστης, που βρίσκεται εντός των τειχών της πολιορκούμενης πολιτείας, μας μεταφέρει με σχεδόν κινηματογραφικό τρόπο τα πεπραγμένα εκείνων των ημερών.
Η Θεσσαλονίκη θα πέσει τελικά μετά από ολιγοήμερη πολιορκία στα χέρια των Οθωμανών. Το ημερολόγιο έγραφε 29 Μαρτίου του 1430. Η άρνηση των κατοίκων να παραδοθούν θα οδηγήσει το εξαγριωμένο οθωμανικό ασκέρι σε βιαιότητες. Ο πληθυσμός της πόλης είτε θα δολοφονηθεί είτε θα εξανδραποδιστεί. Ο Μουράτ έχει κυριέψει τη βυζαντινή μητρόπολη, όμως αυτή είναι σχεδόν άδεια και εγκαταλελειμμένη.
Το 1492, εξήντα δύο χρόνια αργότερα, στην άλλη άκρη της Μεσογείου, αλλά και του κόσμου, συμβαίνουν μερικά συγκλονιστικά γεγονότα. Δεν αναφέρομαι στην «ανακάλυψη» της Αμερικής από τον Χριστόφορο Κολόμβο, αλλά στην ολοκλήρωση της Reconquista της Ιβηρικής χερσονήσου (της ανακατάληψης των μουσουλμανικών εδαφών από τους χριστιανούς), στρατιωτικό επίτευγμα του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας.
Τον ίδιο χρόνο που συμβαίνουν όλα αυτά τα θαυμαστά, οι προαναφερθέντες καθολικοί βασιλείς της Ισπανίας θα εκδώσουν το περίφημο «Εδικτο της Αλάμπρα», που έμεινε γνωστό ως «Εδικτο της Εκδίωξης». Σύμφωνα με αυτό, οι μη καθολικοί υπήκοοι του Στέμματος θα πρέπει είτε να ασπαστούν τον καθολικισμό είτε να φύγουν από τη χώρα.
Υπάρχει και μια τρίτη, όχι όμως τόσο θελκτική επιλογή: να παραμείνουν και να δεινοπαθήσουν στα χέρια της διαβόητης Ιεράς Εξέτασης, υπομένοντας φρικτά βασανιστήρια, δημόσιες διαπομπεύσεις και τελικά έναν μαρτυρικό στην πυρά θάνατο. Τον καιρό αυτόν, την Οθωμανική Αυτοκρατορία διαφεντεύει ο γεννημένος στο Διδυμότειχο Βαγιαζήτ B'.
Εγγονός του πορθητή της Θεσσαλονίκης Μουράτ και γιος του κατακτητή της Κωνσταντινούπολης Μωάμεθ, ο σουλτάνος Βαγιαζήτ προσκαλεί τους διωκόμενους Εβραίους της Ιβηρικής να εγκατασταθούν στην αυτοκρατορία του, προκειμένου να συμπληρώσει τα πληθυσμιακά κενά και τη λειψανδρία που δημιούργησαν οι διαδοχικοί πόλεμοι των προηγούμενων χρόνων.
Τους υπόσχεται ότι θα σεβαστεί τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, τις περιουσίες και φυσικά τις ζωές τους. Θα τηρήσει την υπόσχεσή του. Οι διά της βίας απάτριδες πλέον Εβραίοι της Σεφαράδ, δηλαδή της Ισπανίας, δεν χρειάζονται κάτι άλλο. Θα αρχίσουν σταδιακά να μεταναστεύουν σε πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και κυρίως στη Θεσσαλονίκη, που δεν είχε καταφέρει να ανανήψει πληθυσμιακά μετά το πλήγμα του 1430.
Μαζί με τους Έλληνες, απογόνους των Βυζαντινών και τους επήλυδες Τούρκους, οι Σεφαραδίτες Εβραίοι εποικίζουν κατά χιλιάδες τη Θεσσαλονίκη και την καθιστούν μια βαλκανική Modre de Israel. Σε αυτούς θα προστεθεί λίγο αργότερα μια κοινότητα Φράγκων, Ευρωπαίων δηλαδή, οι οποίοι, παρά τον περιορισμένο αριθμό τους, παίζουν σημαντικό ρόλο στην πόλη εξαιτίας της έντονης οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής τους δράσης.
Δεν πρέπει να παραλείψουμε να αναφέρουμε τους λιγότερους Αρμένιους, Σλάβους και Αλβανούς, οι οποίοι εμπλουτίζουν την ήδη σύνθετη ανθρωπογεωγραφία της Θεσσαλονίκης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σχεδόν οι μισοί από τους «επίσημα δηλωμένους» μουσουλμάνους της πόλης ήταν Ντονμέ, Εβραίοι δηλαδή που θεωρητικά αλλαξοπίστησαν εθελοντικά, ακολουθώντας το παράδειγμα του «Μεσσία» τους, Σαμπετάη Σεβή, ο οποίος προκειμένου να σώσει τη ζωή του ασπάστηκε το Ισλάμ το έτος 1666.
Οι Ντονμέ δεν ήταν ούτε κρυπτο-Εβραίοι ούτε πραγματικοί μουσουλμάνοι. Ουσιαστικά είχαν ιδρύσει το δικό τους θρησκευτικό κοσμοείδωλο, στο οποίο κυρίαρχο ρόλο έπαιζε η λατρεία του «Μεσσία» Σαμπετάη. Κάπως έτσι η πόλη θα μπει στον συγκλονιστικό 20ό αιώνα, ο οποίος υπήρξε καθοριστικός για τη μετέπειτα διαμόρφωσή της.
Ο ανθρωπογεωγραφικός αυτός κυκεών θα μετασχηματιστεί οριστικά και αμετάκλητα τα επόμενα χρόνια. Στις 26 Οκτωβρίου του 1912 απελευθερώνεται η Θεσσαλονίκη, μετά από 482 χρόνια οθωμανικής κυριαρχίας. H Μικρασιατική Καταστροφή και η συνεπακόλουθη ανταλλαγή των πληθυσμών θα αναγκάσουν τους μουσουλμάνους, στους οποίους συμπεριλήφθηκαν και οι Ντονμέ, σε φυγή προς την Τουρκία, ενώ με τον ερχομό περίπου 120.000 ελληνορθόδοξων προσφύγων από τις «χαμένες πατρίδες», η πόλη θα καταστεί, όπως πολύ εύστοχα τη χαρακτήρισε ο Θεσσαλονικιός λογοτέχνης Γιώργος Ιωάννου, η «πρωτεύουσα των προσφύγων».
Το τελικό και καθοριστικό πλήγμα στην πολυπολιτισμικότητα θα δοθεί κατά τα σκοτεινά χρόνια της ναζιστικής κατοχής. Το 1943, οι 50.000 Έλληνες Εβραίοι της Θεσσαλονίκης θα οδηγηθούν μέσα σε λίγους μήνες στα στρατόπεδα του θανάτου, όπου θα δολοφονηθούν με απάνθρωπο τρόπο, αφήνοντας ένα κενό στη Θεσσαλονίκη το οποίο δεν αναπληρώθηκε ποτέ, καθώς η πόλη εκτός από τα τέκνα της έχασε και ένα σημαντικό κομμάτι του κοσμοπολιτισμού και της ταυτότητάς της.
Με το τέλος του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, η μονοεθνική πλέον Θεσσαλονίκη θα περάσει μια μακρά περίοδο απομόνωσης και συντηρητισμού, εικόνα που-ευτυχώς- έχει αρχίσει να αλλάζει τα τελευταία χρόνια, καθώς η πόλη προσελκύει όλο και περισσότερους επισκέπτες αλλά και δημιουργικούς μόνιμους κατοίκους. Το μέλλον της Θεσσαλονίκης βρίσκεται μπροστά της και φαίνεται ευοίωνο. Το μόνο που τπς μένει είναι να το αδράξει. Ο χρόνος και πάλι θα δείξει.
