Εδώ, το άγριο ορεινό ανάγλυφο της Μάνης με τα πέτρινα πυργόσπιτα εναλλάσσεται με τα εύφορα εδάφη της κοιλάδας του Ευρώτα, τους πορτοκαλεώνες, τους ελαιώνες, τις καστανιές και τις καρυδιές.
H Λακωνία έχει αφήσει ξεκάθαρο το στίγμα της στον πρωτογενή τομέα και στη γαστρονομία: βατικιώτικο κρεμμύδι, λάδι από τις ποικιλίες Κορωνέικη, Κουτσουρελιά, Αθηνολιά και Ασπρολιά, ιστορικός Μαλβάζιος οίνος που αναβίωσε από την πρωτοποριακή Οινοποιητική Μονεμβασιάς (τηλ. 27320-71705, monemvasiawinerygr), υδρόμελι (αλκοολούχο ποτό που παράγεται από τη ζύμωση νερού με μέλι), σύγλινο, σαλάτα με πατάτα και πορτοκάλι από τη Μάνη, γλυκά αμυγδαλωτά και σαμουσάδες από τη Μονεμβασιά.
Ακόμα και φρεσκοαλεσμένο αλεύρι παράγεται στον αναστηλωμένο νερόμυλο του χωριού Τάλαντα. Πέρα από τη γαστρονομία όμως, η Λακωνία έχει επίσης βαθύ αποτύπωμα στον πολιτισμό και στην ιστορία. Είναι ο προορισμός όπου η μυθολογική κληρονομιά του Μενελάου και η ιστορική παρακαταθήκη του Λεωνίδα συναντούν την ποιητική φιγούρα του Γιάννη Ρίτσου.
Ο αρχαιολογικός χώρος της Σπάρτης, η αρχαία αγορά, το αρχαίο θέατρο, όπως και το Μενελάειον όπου λατρεύονταν ο Μενέλαος και n Ελένη, βρίσκονται μια ανάσα από τη σύγχρονη πόλη της Σπάρτης. Χτισμένη στις παρυφές τον Ταϋγέτου, η πρωτεύουσα της Λακωνίας ξεχωρίζει για τα νεοκλασικά, τους πεζόδρομους, τα άλση και το εξαιρετικό Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού (τηλ. 27310-89315, piop.gr).
Ανάμεσα στα εκθέματα συμπεριλαμβάνονται απολιθωμένα φύλλα ελιάς από τη Σαντορίνη και ακριβή αντίγραφα από πινακίδες Γραμμικής B του 14ου αιώνα π.Χ., με τις πρώτες γραπτές μαρτυρίες για την ελιά και το λάδι. Κι αν ο υλικός πολιτισμός της Λακωνίας έχει να αφηγηθεί πολλές ιστορίες, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με τον άυλο, αφού το περίφημο Μανιάτικο Μοιρολόι το 2024 εντάχθηκε στο Εθνικό Ευρετήριο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας ως «ένας πολιτισμικά ιδιαίτερος τρόπος θρηνητικής έκφρασης και κοινοποίησης του πόνου», όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά.
ΤΑ ΧΩΡΙΑ
Τα χωριά της Λακωνίας είναι σπαρμένα σε κάθε γωνιά της, από την ενδοχώρα μέχρι τα παράλια. Η Αναβρυτή είναι ένας ορεινός οικισμός (800 μ.) του Ταϋγέτου, απ' όπου περνά το Ευρωπαϊκό Μονοπάτι Ε4. Όπως συμβαίνει με αρκετά χωριά της Λακωνίας, διαθέτει παροικία στο εξωτερικό, αφού κατά τον 20ό αιώνα πολλοί Αναβρυτινοί ακολούθησαν τις μεταναστευτικές ροές προς τις ΗΠΑ.
Ο σύγχρονος οικισμός του Μυστρά, σε μικρή απόσταση από τον αρχαιολογικό χώρο, έχει πετρόχτιστα σπίτια, τον ιερό ναό των Αγίων Θεοδώρων και τον ανδριάντα του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, του τελευταίου Ρωμαίου αυτοκράτορα. Στο χωριό λειτουργεί το πρωτότυπο Μουσείο Φωτογραφικών Μηχανών Τάκη Αϊβαλή (τηλ. 27310-81085), όπως και το ξενοδοχείο Euphoria Retreat (euphoriaretreat.com).
Το Καστόρειο είναι ένας οικισμός χτισμένος μέσα στο πράσινο, πλάι στον Ευρώτα ποταμό, κοντά στις πηγές του Αϊ-Γιάννη, ενώ το Γεωργίτσι, στα 900 μ. υψόμετρο, είναι γνωστό ως n «Αετοφωλιά του Ταϋγέτου» και περιβάλλεται από πλατάνια και καρυδιές. Σημείο αναφοράς είναι το πολεμικό αεροσκάφος F104 και το Μνημείο Πεσόντων Αεροπόρων.
Κοντά στο σπηλαιοβάραθρο του Καιάδα βρίσκεται η Τρύπη, οικισμός χτισμένος μέσα σε καταπράσινο περιβάλλον. Στις Καρυές, ένα ορεινό χωριό του Πάρνωνα (950 μ.), θα δείτε ένα ομοίωμα που παραπέμπει στο Ερέχθειο της Ακρόπολης, υπενθυμίζοντας στους επισκέπτες ότι οι Καρυάτιδες ήταν οι «Κόρες από τις Καρυές», ιέρειες παρθένοι που χόρευαν έναν λατρευτικό χορό προς τιμήν της Αρτέμιδος Καρυάτιδας.
Νοτιότερα, η Βαμβακού (900 μ.) είναι ένα ιδιαίτερο χωριό της Λακωνίας γιατί εκφράζει την ανάγκη της εποχής για επιστροφή στις μικρές πατρίδες. Τόπος καταγωγής του εφοπλιστή Νιάρχου, στηρίχθηκε από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και πλέον αποτελεί ένα ζωντανό κύτταρο που φιλοξενεί πολιτιστικά και αθλητικά δρώμενα καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου (vamvakourevival.org). Υπάρχουν, όμως, και άλλα χωριά και κωμοπόλεις της Λακωνίας που ξεχωρίζουν για την ατμόσφαιρά τους:
H Νεάπολη Βοιών ατενίζει την Ελαφόνησο. H γραφική και ανεπτυγμένη Αρεόπολη, που παίρνει το όνομά της από τον αρχαίο θεό του πολέμου, γοητεύει με τα πλακόστρωτα σοκάκια, τα αρχοντικά και το επιβλητικό Κάστρο Μαυρομιχάλη. Το Γύθειο μοιάζει με νησιώτικη πολιτεία, με αρχοντικά, πολυσύχναστη προκυμαία και κέντρο Πολιτισμού Δήμου Ανατολικής Μάνης (τηλ. 27330-23888, kpmanis.gr), όπου αναδεικνύεται ο πολιτισμός και η ιστορία της περιοχής. Βάθεια, Λάγια, Πόρτο Κάγιο θα σας μυήσουν στην αινιγματική γοητεία της Μάνης.
ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
Η Λακωνία είναι ένας τόπος όπου η αρχαιότητα και το Βυζάντιο είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με πάμπολλες αρχαιολογικές θέσεις να αποδεικνύουν τόσο την ιερότητα όσο και τη γεωστρατηγική σημασία της περιοχής. Στη χερσόνησο του Ταινάρου, όπου βρίσκεται ο Φάρος Ακροταινάρου, τοποθετούνταν οι πύλες του Άδη και λατρευόταν ο Ταινάριος Ποσειδώνας.
Ο βυθισμένος οικισμός στο Παυλοπέτρι, απέναντι από την Ελαφόνησο, στην περιοχή της Νεάπολης, αποτελεί ένα αρχαιολογικό διαμάντι που φέρνει στο φως στοιχεία από την εγκατάσταση που ξεκίνησε τηνΥστερη Νεολιθική Εποχή. O Μυστράς, σε φυσικά οχυρή θέση κοντά στην αρχαία Σπάρτη, υπήρξε n σπουδαιότερη καστροπολιτεία της Λακωνίας.
Ιδρύθηκε τον 13ο αιώνα από τους Φράγκους, παραχωρήθηκε στους Βυζαντινούς και ανακηρύχθηκε πρωτεύουσα του Δεσποτάτου του Μωρέως. Από το 1989 έχει ενταχθεί στον κατάλογο μετα μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO και προσφέρεται για μια αρχαιολογική επίσκειρη στη μητρόπολη του Αγίου Δημητρίου, στον διώροφο τρουλωτό ναό της Παναγίας Οδηγήτριας (Αφεντικό), στο γυναικείο μοναστήρι της Παντάνασσας, κ.λπ.
Ακόμα μία σημαντική καστροπολιτεία της Λακωνίας είναι Μονεμβασιά, ιδιαίτερη πατρίδα του Γιάννη Ρίτσου, η οποία κατοικείται ακόμη. Χτισμένη σε επιβλητικό βράχο του Μυρτώου πελάγους, με κινηματογραφική ατμόσφαιρα, έχει εντυπωσιακά μνημεία στην Πάνω και την Κάτω Πόλη, (Παναγία Μυρτιδιώτισσα, ναός του Ελκόμενου Χριστού, ναός της Αγίας Σοφίας).
Εξαιρετικό μεσαιωνικό μνημείο είναι και το φράγκικο Κάστρο του Γερακίου, στις νοτιοδυτικές πλαγιές του Πάρνωνα, πάνω από το χωριό Γεράκι, με βυζαντινές εκκλησίες και τοιχογραφίες που χρονολογούνται μεταξύ 13ου-15ου αιώνα. Τα ευρήματα που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη τεκμηριώνουν ότι το Γεράκι κατοικούνταν από την Υστερη Νεολιθική Περίοδο.
